Een smedengeslacht

Opmerkelijk aan de familie Van Meerkerk is het grote aantal smeden dat het heeft voortgebracht waaronder een ononderbroken keten van tien generaties: vanaf Jan Willemszoon, die omstreeks 1599 in Meerkerk werd geboren tot de smid Hendrik van Merkerk, die in 1940 werd geboren in Schoonrewoerd en daar als laatste smid van de familie het smidsvuur in 1992 doofde.

Het is zeer waarschijnlijk dat ook de voorouders van Jan Willemszoon al smid waren: het was een gerespecteerd ambacht waarmee goed de kost kon worden verdiend. Als een smid alleen dochters had, dan kwam het regelmatig voor dat de dochter trouwde met een leerling-smid die dan later de smederij overnam.

 

Tegenwoordig heeft het beroep veel aan belang ingeboet hoewel er via machinale weg nog steeds veel smeedijzer wordt verwerkt.

Vroeger was het beroep van smid veel belangrijker en het is al heel oud, namelijk zo'n 5.000 jaar. Dit belang blijkt ook uit het feit dat de oude Grieken een god van de smeden hadden, Hephaistos (bij de Romijnen heette hij Vulcanus). De smid was in een gemeenschap een onmisbare persoon omdat hij veel producten maakte die essentieel waren voor andere beroepen, zoals landbouwwerktuigen, hoefijzers en wapentuig. Dit vereiste van de smid veel technisch inzicht. Het ambacht was met geheimzinnigheid omgeven ("het geheim van de smid") omdat het duister was wat er bij het smeden precies gebeurt. Pas met de ontwikkeling van de theoretische achtergrond van het vak metallurgie is duidelijk geworden waarom ijzer door het te smeden, niet alleen in de gewenste vorm kan worden gebracht, maar ook gunstigere eigenschappen krijgt.

 

Bijzonder was dat de eerste generaties Van Meerkerk smid van torenuurwerken waren. In die tijd werd een torenuurwerk een "horologie" genoemd, ze werden door ons voorgeslacht gebouwd en onderhouden. Hiervoor was veel vernuft en ook geld nodig, omdat het uurwerk pas betaald werd na de bouw en nadat aangetoond was dat het uurwerk op tijd liep.

Mogelijk om die reden ging Jan Willems in 1613 een lening aan bij de schepen van Meerkerk:

24-12-1613: Jan Willemsz., smid, won. in Meerkerk, is schuldig aan Berrent Jansz. 100 carolus guldens. Deze lening werd pas in 1664 terugbetaald.

 

Het enige uurwerk van een Van Meerkerk waarvan bekend is dat het bewaard is gebleven, bevindt zich in de toren van de Sint Stevenskerk van Werkhoven. Dit uurwerk werd in 1699 gebouwd door Hermen Claes van Meerkerk, de kleinzoon van Jan Willems.

Hieronder een foto van dit torenuurwerk.

Het torenuurwerk in de Sint Stevenskerk in Werkhoven (Foto: Aad van Meerkerk)
Het torenuurwerk in de Sint Stevenskerk in Werkhoven (Foto: Aad van Meerkerk)

Dit torenuurwerk was al voorzien van de slinger die door Huygens was uitgevonden (patent 1657) wat aantoont dat deze verbetering al snel werd overgenomen door ons voorgeslacht.

Op het torenuurwerk is een zogenaamd smidsmerk te zien dat hier bestaat uit zes achtpuntige sterren in een driehoek met erboven een arcering. Het is nog niet bekend of dit smidsmerk alleen door Herman Claes van Meerkerk werd gebruikt. Deze smidsmerken konden vanaf ca. 1600, toen staven smeedijzer uit Zweden werden ingevoerd, met een beitel in het nog warme ijzer worden aangebracht. Ook voor het torenuurwerk in Werkhoven is waarschijnlijk Zweeds ijzer gebruikt wat te zien is aan de aanwezige stempels.

De amateurhistoricus van Werkhoven, de heer Johan van Impelen, heeft een verhaal over de aanbesteding van dit torenuurwerk geschreven dat beschikbaar is via Downloads.

Dat het torenuurwerk van goede kwaliteit is, blijkt uit het feit dat het in 2012 nog steeds in beweging gebracht kon worden en regelmatig tikte.

 

Op 27 mei 2017 werd door een delegatie van de familie van Me(e)rkerk een bezoek gebracht aan de Sint Stevenskerk in Werkhoven. 

 

 

Voor de toren van de Sint Stevenskerk, vlnr. Erik van Merkerk uit Schoonrewoerd, Aad van Meerkerk uit Voorschoten, Nel van Merkerk uit Rotterdam, Ria van Merkerk uit Barendrecht en Arnold van Meerkerk uit Alblasserdam
Voor de toren van de Sint Stevenskerk, vlnr. Erik van Merkerk uit Schoonrewoerd, Aad van Meerkerk uit Voorschoten, Nel van Merkerk uit Rotterdam, Ria van Merkerk uit Barendrecht en Arnold van Meerkerk uit Alblasserdam

Bijzonder aan de ontmoeting was dat de meeste familieleden elkaar hier voor het eerst ontmoetten. Daarnaast was het apart om te constateren dat Erik van Merkerk woont in Schoonrewoerd, hetzelfde dorp waar onze smid Hermen van Meerkerk het torenuurwerk heeft vervaardigd. De familie werd rondgeleid door de amateur-historicus van Werkhoven, de heer Johan van Impelen en van de Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk was aanwezig de heer Loek Romeyn. De gelegenheid werd ook gebruikt om de voorgenomen renovatie van het uurwerk te bespreken: er is sprake van dat het uurwerk een museale opstelling krijgt. Dit wil zeggen dat het weer bruikbaar wordt gemaakt om tijdens rondleidingen te functioneren, echter zonder dat de wijzerplaat en de klok van de kerktoren op het uurwerk worden aangesloten. Wel zouden de aanwezige honderden jaren oude stenen gewichten weer hun functie terug kunnen krijgen voor de aandrijving van het uurwerk.

Voor het blad "Het Torenuurwerk" heeft Loek Romeyn een interessant artikel over het uurwerk in Werkhoven geschreven dat hieronder is te downloaden als pdf (met dank aan de Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk):

Het torenuurwerk in Werkhoven vervaardigd door Hermen Claes van Merkerk
Werkhoven St.-Stevenskerk.pdf
Adobe Acrobat document 1.3 MB

 

Ook in Gameren heeft Herman Claes van Meerkerk een torenuurwerk geleverd want op de website van Hervormd Gameren is te lezen:

... Een jaar later richtten het dorpsbestuur en dominee Petrus de Roy van Gameren zich tot Baronesse van Randwijck, Vrouwe van Gameren, met het verzoek om een uurwerk op het torentje te mogen maken ‘tot sonderling ciraed en nuttighijt'.
In augustus 1726 gaf zij toestemming en kort daarop vond de aanbesteding plaats. De opdracht ging voor 250 gulden naar Herman Claessen van Meerkerk, die het werk naar tevredenheid heeft uitgevoerd en gedurende vier jaar verantwoordelijk was voor het onderhoud. Het uurwerk werd verzorgd door de schoolmeester Rijk van den Bergh die hiervoor vanaf 1727 een traktement ontving.

Dit torenuurwerk bestaat niet meer. Wel is het bestek van dit torenuurwerk bewaard gebleven in een document dat Herman Claes van Meerkerk persoonlijk heeft opgesteld en dat in het Regionaal Archief Rivierenland in Tiel wordt bewaard:

Bestek torenuurwerk Gameren pag. 1
NL-TlRAR_3075-00866_0001.jpg
JPEG-bestand 2.2 MB
Bestek torenuurwerk Gameren pag. 2
NL-TlRAR_3075-00866_0002.jpg
JPEG-bestand 1.9 MB
Bestek torenuurwerk Gameren pag. 3
NL-TlRAR_3075-00866_0003.jpg
JPEG-bestand 1.9 MB
Bestek torenuurwerk Gameren pag. 4
NL-TlRAR_3075-00866_0004.jpg
JPEG-bestand 2.2 MB

 

Van andere smeden uit onze familie is niet veel bekend van hun werk. Wel bevindt zich in het Vreeswijks Museum een zandbaggerbeugel uit omstreeks 1950 van een smid met de naam Van Merkerk. Waarschijnlijk is deze baggerbeugel gemaakt door Dirk Pel van Merkerk (geboren 1910) uit Vreeswijk: 

Zandbaggerbeugel, waarschijnlijk vervaardigd door Dirk Pel van Merkerk
Zandbaggerbeugel, waarschijnlijk vervaardigd door Dirk Pel van Merkerk

 

Van de smid Johannes van Merkerk (Nieuwpoort 1893 – Ameide 1977) is bekend dat hij zwierschaatsen maakte voor zijn kinderen. Ook de broers Cornelis van Merkerk (Schoonrewoerd 1886-1940) en Dirk Jan van Merkerk (Schoonrewoerd 1904-1975) vervaardigde schaatsen. Zij gebruikten het smidsmerk "GEBR v.M."

 

Hieronder de smederij in Nieuwpoort waar Johannis van Merkerk (1828-1907) en zijn zonen Hendrik van Merkerk (1863-1943) en Cornelis van Merkerk (1874-1956) werkzaam zijn geweest. Rechts van de smederij het woonhuis.

In 1977 is de smederij geheel gerestaureerd en is een plaquette van de ANWB aangebracht (foto's en informatie met dank aan Ria van Merkerk):

Uit de bovengenoemde smederij is een doofpot van messing en koper afkomstig die ook nu nog bij een van de nakomelingen van smid Cornelis van Merkerk in de woonkamer een ereplaats inneemt.
Uit de bovengenoemde smederij is een doofpot van messing en koper afkomstig die ook nu nog bij een van de nakomelingen van smid Cornelis van Merkerk in de woonkamer een ereplaats inneemt.

Hieronder een tabel met alle bekende leden van de familie Van Me(e)rkerk die het beroep van smid hebben uitgeoefend. Voor zover nu bekend zijn dit er 27!

Naam Geboren Overleden  Beroep  Actief in  
Jan Willemszoon ca. 1599    smid  Meerkerk 1
Claes Janszn van Meerkerk 1631       2
Herman Claeszn van Meerkerk ca. 1661    smid (torenuurwerken)  Schoonrewoerd 3
Arien Hermans van Meerkerk 1687    smid (torenuurwerken)  Schoonrewoerd? 4
Claes Hermans van Meerkerk 1694  1747  smid (torenuurwerken), scheepskorporaal  Gorcum 5
Goverd Ariese van Meerkerk  1712  1784  meestersmid  Leerbroek en Vianen 6
Arije van Meerkerk  1735  1789  scheepskorporaal  VOC 7
Johannes van Meerkerk  1753  1830  smid?  Leerbroek 8
Govert van Meerkerk  1784  1842  smid  Leerbroek 9
Hendrik van Merkerk  1791  1865  grofsmid, hoefsmid, slachter  Leerbroek 10
Adrianus van Merkerk  1825  1874  grofsmid, hoefsmid  Schoonrewoerd 11
Johannis van Merkerk  1828  1907  grof- en hoefsmid,  winkelier  Leerbroek,  Nieuwpoort 12
Govert van Merkerk  1833  1922  grofsmid, hoefsmid, wagenmaker  Leerbroek (1860-1900) 13
Hendrik van Merkerk  1853  1933  smid  Hei- en Boeicop, Schoonrewoerd (1885-1909) 14
Hendrik van Merkerk  1861  1923  smid  Leerbroek 15
Manus van Merkerk  1863  1948  smid  Noordeloos 16
Hendrik van Merkerk  1863  1943  smid, grofsmid  Nieuwpoort (ca. 1890-1930) 17
Jan van Merkerk  1868  1948  smid  Breukelen, Vreeswijk 18
Cornelis van Merkerk  1874  1956  smid  Nieuwpoort 19
Johannis van Merkerk  1878  1957  smid  Leerbroek 20
 Cornelis van Merkerk  1886  1940  smid  Schoonrewoerd 21

 Johannes van Merkerk

 1893  1977  smid, autogeen lasser

 Ameide

 (tot 1968)

22

 Aart van Merkerk  1895  1970  smid

 Den Haag (?)

23

 Dirk Jan van Merkerk  1904  1975  smid

 Schoonrewoerd

24

 Dirk Pel van Merkerk  1910    smid  Vreeswijk 25
 Govert van Merkerk  1921  1981  smid

 Leerbroek

 (tot 1981)

26

 Hendrik van Merkerk  1940  1996  smid

 Schoonrewoerd

(1975-1992)

27

 
 

Soms ging het beroep van smid ook via de vrouwelijke lijn door: het gebeurde nu en dan dat een leerling trouwde met de dochter van de smid. Een voorbeeld is Anneke van Merkerk (1821-1913) die trouwde met Cornelis Stravers die smid werd in Meerkerk.

Vul voor vragen en opmerkingen onderstaand formulier in.

Voer de code in:

Opmerking: De met * gemarkeerde velden zijn verplicht.